- 1. Nguyên lý vận hành của cụm phanh đĩa thủy lực trên xe máy
- 2. Bốn dấu hiệu nhận biết má phanh đã mòn đến giới hạn đỏ
- 3. Mẹo dùng đèn pin kiểm tra rãnh má phanh tại nhà không cần tháo bánh
- 4. Cách kiểm tra độ mòn và giới hạn an toàn của đĩa phanh thép
- 5. Chu kỳ thay dầu phanh thủy lực DOT 3 và DOT 4 định kỳ
1. Nguyên lý vận hành của cụm phanh đĩa thủy lực trên xe máy
Phanh đĩa là hệ thống an toàn chủ động quan trọng nhất trên xe máy và xe máy điện hiện đại. Khác với hệ thống phanh tang trống (phanh cơ đùm) kín bên trong moay-ơ, phanh đĩa thủy lực để hở ra ngoài không khí giúp tản nhiệt ma sát nhanh chóng và tạo lực hãm tức thời.
Khi người điều khiển bóp cần phanh trên ghi-đông, piston ở cùm tay phanh ép dầu thủy lực đi qua dây dẫn cao áp xuống cụm kẹp phanh (heo dầu) gắn ở phuộc trước hoặc gắp sau. Dưới áp lực dầu, piston heo dầu đẩy hai tấm má phanh (bố thắng) ép chặt vào hai mặt của đĩa phanh kim loại đang quay theo bánh xe. Ma sát giữa vật liệu bố phanh và đĩa thép làm giảm động năng của phương tiện. Độc giả có thể tìm hiểu thêm về lịch sử và các dạng cơ cấu hãm tại bài viết hệ thống phanh.
2. Bốn dấu hiệu nhận biết má phanh đã mòn đến giới hạn đỏ
Má phanh được cấu tạo bởi hai phần: tấm lưng bằng thép cứng định hình và lớp vật liệu ma sát hữu cơ hoặc kim loại thiêu kết (sintered) ép dính trên bề mặt. Trong quá trình sử dụng, lớp ma sát này sẽ mòn vẹt dần theo từng cú bóp thắng. Dưới đây là 4 triệu chứng báo động bạn cần biết:
- Tiếng rít chói tai kim loại va chạm: Khi lớp bố ma sát bị mài mòn hết hoàn toàn, phần tấm sắt lưng má phanh sẽ cọ xát trực tiếp vào bề mặt đĩa phanh. Mỗi lần bóp phanh sẽ phát ra tiếng ken két chói tai. Nếu tiếp tục chạy, đĩa phanh sẽ bị cày xước tạo thành các rãnh sâu không thể khắc phục, buộc phải thay cả cụm đĩa phanh tốn kém.
- Hành trình tay phanh bị sâu: Bạn nhận thấy phải bóp cần phanh vào rất sâu, gần như kịch sát vào tay nắm ghi-đông thì xe mới bắt đầu hãm tốc độ. Điều này chứng tỏ má phanh đã mỏng đi đáng kể, khiến hành trình đẩy của piston kéo dài ra.
- Mắt thăm dầu phanh trên tay lái tụt thấp: Trên cụm cùm phanh gắn ở tay lái có một mắt kính tròn trong suốt để quan sát mực dầu phanh. Khi má phanh mòn, piston dưới heo dầu bị đẩy nhô ra ngoài nhiều hơn để bù khoảng cách, kéo theo lượng dầu trên bình chứa tụt sâu xuống dưới vạch MIN.
- Đầu xe bị rung giật hoặc lạng lái khi phanh: Khi má phanh mòn vát không đều hoặc đĩa phanh bị cong vênh cục bộ, lực phanh bám không đều làm tay lái bị rung bần bật khi rà phanh ở tốc độ trên 40 km/h.
3. Mẹo dùng đèn pin kiểm tra rãnh má phanh tại nhà không cần tháo bánh
Bạn hoàn toàn có thể tự kiểm tra tình trạng má phanh trong vòng chưa đầy 1 phút tại nhà mà không cần phải mang xe ra tiệm sửa chữa hay tháo bất kỳ ốc vít nào:
- Bật đèn pin điện thoại di động và soi thẳng vào khe hở của cùm heo dầu nơi kẹp lấy đĩa phanh (soi từ phía trước bánh xe hoặc nhìn chếch từ trên xuống).
- Quan sát khe tiếp xúc giữa tấm thép má phanh và mặt đĩa phanh. Trên má phanh mới của nhà sản xuất luôn có từ 1 đến 2 rãnh xẻ rãnh thoát bụi và nước.
- Nếu bạn vẫn nhìn thấy rãnh xẻ sâu rõ ràng và lớp bố còn dày từ 3 mm đến 5 mm, má phanh vẫn ở trạng thái an toàn. Nếu các rãnh xẻ đã biến mất hoàn toàn và độ dày lớp bố chỉ còn mỏng như một tờ bìa (dưới 1.5 mm), bạn bắt buộc phải đưa xe đi thay má phanh mới ngay trong ngày.
Má phanh mới lắp cần khoảng 50 đến 100 km chạy rà để bề mặt lớp bố mài mòn ăn khớp hoàn toàn với các vi rãnh trên đĩa phanh cũ. Trong vài ngày đầu tiên sau khi thay má phanh, cảm giác bóp phanh có thể hơi trơn nhẹ và quãng đường phanh dài hơn bình thường. Người lái xe cần chủ động giữ khoảng cách an toàn lớn hơn với xe phía trước.
4. Cách kiểm tra độ mòn và giới hạn an toàn của đĩa phanh thép
Nhiều chủ xe chỉ chăm chăm thay má phanh mà quên mất rằng chiếc đĩa phanh bằng thép cũng bị bào mòn theo năm tháng. Một chiếc đĩa phanh bị mòn quá giới hạn có thể bị nứt toác hoặc biến dạng gãy gập dưới lực ép thủy lực cực đại khi phanh gấp ở tốc độ cao.
| Vị trí quan sát trên đĩa | Hiện tượng hư hỏng thực tế | Phương án xử lý kỹ thuật |
|---|---|---|
| Vành mép ngoài cùng của đĩa | Xuất hiện gờ sắt nhô cao sắc nhọn so với lòng đĩa | Đĩa đã mòn sâu, cần dùng thước kẹp cơ khí đo độ dày |
| Bề mặt ma sát của đĩa | Có các rãnh xước xoắn ốc sâu, đổi màu xanh tím do quá nhiệt | Láng mặt đĩa nếu còn đủ độ dày hoặc thay đĩa mới |
| Thông số dập nổi Min. Th. | Độ dày thực tế thấp hơn chỉ số quy định (thường là 3.0 mm) | Bắt buộc thay mới đĩa phanh chính hãng để bảo đảm an toàn |
5. Chu kỳ thay dầu phanh thủy lực DOT 3 và DOT 4 định kỳ
Dầu phanh xe máy (phổ biến là chuẩn DOT 3 hoặc DOT 4 gốc Glycol) có đặc tính hút ẩm rất mạnh từ hơi nước trong không khí. Sau khoảng 2 năm sử dụng hoặc 20.000 km di chuyển trong điều kiện khí hậu nóng ẩm tại Việt Nam, lượng nước tích tụ trong dầu phanh sẽ vượt ngưỡng an toàn 3%.
Khi dầu phanh ngậm nước, nhiệt độ sôi của dầu sẽ tụt mạnh từ trên 230°C xuống chỉ còn khoảng 140°C. Khi bạn rà phanh liên tục khi xuống dốc cầu vượt hoặc đổ đèo Tam Đảo, Đà Lạt, nhiệt lượng từ đĩa phanh truyền ngược vào heo dầu làm nước trong dầu phanh sôi lên, biến thành các bọt khí gas nén được. Khi đó, người lái bóp kịch tay phanh nhưng xe không hề giảm tốc độ (hiện tượng mất phanh do bọt khí - Vapor Lock). Hãy thay mới dầu phanh định kỳ mỗi 2 năm một lần.
Trong quá trình chăm sóc xe, bạn nên kết hợp kiểm tra toàn diện hệ truyền động bằng cách đọc thêm bài viết lịch thay nhớt máy và nhớt láp cho xe tay ga theo số km.
Để đảm bảo phương tiện luôn đủ điều kiện an toàn kỹ thuật khi lưu thông trên đường và tránh bị xử phạt hành chính, hãy tham khảo cẩm nang mức phạt các lỗi giao thông thường gặp ở xe máy.